میرزا تقی خان فرزند آشپز مخصوص قائم مقام فراهانی بود و هیچ نسبتی با این طبقه ها نداشت. برای همین هم ناصرالدین شاه یگانه خواهر تنی خود را که تنها ١٦ سال داشت، به عقد امیرکبیر ٦٤ساله درآورد.

مهدی یساولی حضور زنان در تاریخ نگاری ایرانی، در اسناد و مدارک معتبرِ به جای مانده از گذشته، پیچیده و تا اندازه ای زیاد رازآلوده است. این مساله از برداشت جامعه ایرانی نسبت به زنان برآمده است. از همین رو است که تصویر و شناختی بسیار کمرنگ از زنان در تاریخ نسبت به مردان داریم. عکس های تاریخی، دریچه ای مناسب به شمار می آیند که حضور زنان را در تاریخ ایران بازمی تابانند. این بازتابش هستی و حضور زنان در تاریخ ایران، همراه با روایت هایی نوشتاری که پاره ای تاریخ نگاری ها و خاطره نویسی ها برجای گذارده اند، واقعیت هایی از حضور زنان ایرانی در روزگاران گذشته ارایه می کند.

مشهورترین عقدنامه تاریخی ایران؛ اثاثیه صدارت!

اثاثیه صدارت نامی است که تاریخ نگاران قاجار بر این شاهزاده پرآوازه گذارده اند؛ عزت الدوله ملک زاده خانم، خواهر ناصرالدین شاه قاجار و همسر میرزا تقی خان فراهانی «امیرکبیر»! چرا این لقب بر شاهزاده خانم گذاشته شده است، داستانی دراز دارد که عبدالله مستوفی، کارگزار خوشنام حکومتی در اواخر قاجار در کتاب «شرح زندگانی من» برایمان روایت می کند:

«ازدواج دختر شاه با پسر وزیر و خواهر شاه با خود وزیر، در ایران سابقه تاریخی دارد به حدی که بِرمان های قدیم ایرانی هم رسیده و حکایات فارسی از این داستان ها پر است. حاجی میرزا آقاسی، آخوند ایروانی، در سن پیری، عمه شاه را گرفت، عزت الدوله خواهر ناصرالدین شاه را دیدیم که جزو اثاثه صدارت شده بود، ابتدا زن امیر نظام [امیرکبیر] و بعد از او زن پسر میرزا آقاخان و بعد از او زن عین الملک که اگر عمرش وفا می کرد به صدارت هم می رسید و بعد از او زن یحیی خان معتمدالملک برادر میرزا حسین خان مشیرالدوله شد.»

اشاره ظریف مستوفی به ازدواج های پیاپی عزت الدوله با کسانی است که یا صدراعظم بوده یا به این جایگاه رسیده یا دست کم اگر عمرشان وفا می کرده است، به این جایگاه رفیع در دربار قاجار می رسیده اند. مشهورترین ازدواج عزت الدوله که به تعبیر عبدالله مستوفی «خواهر پشت و کالبدی و عزیزکرده شاه» بوده، اما نخستینِ آنها است؛ آن جا که در نوجوانی به عقد امیرکبیر درمی آید. سند این ازدواج عقدنامه ای نفیس است که مشهورترین سند ازدواج به جای مانده از تاریخ ایران است. این عقدنامه نفیس که نزدیک یک متر ارتفاع دارد، اکنون در کتابخانه و موزه ملی ملک نگهداری می شود.

عقدنامه میرزا محمدتقی خان امیرکبیر و عزت الدوله، خواهر تنی ناصرالدین شاه قاجار از دو جنبه دارای اهمیت است؛ یکی ویژگی تاریخی و دیگر مضمون های هنری به کاررفته در آن. این سند از نوع عقدنامه های توماری و در اندازه ٥/١٣١ در ٥/٩٣ سانتی متر است. بالا و سمت چپ این عقدنامه مهر ناصرالدین شاه قاجار به چشم می خورد که با خطی خوش نوشته شده است «حمدالله ملکه السلطان بن سلطان بن سلطان». این موضوع نشان می دهد عقد امیرکبیر و خواهر ناصرالدین شاه یک ازدواج معمولی نبوده، بلکه یک فرمان و حکم به شمار می آمده است.

اطلاعات تاریخی را زیر و رو می کنیم تا قصه این ازدواج را به یاد آوریم. میرزا محمدتقی خان امیرکبیر در تامین هزینه های سفر ناصرالدین میرزای ولیعهد از تبریز به تهران و نشستن او بر تخت سلطنت قاجار نقشی مهم داشت. ناصرالدین شاه جوان برای قدردانی از زحمات امیر، او را به مقام صدارت عظما برگزید. آن زمان رسم بود که صدراعظم یا سران حکومتی باید با خاندان سلطنتی یا خانواده اشراف نسبتی داشته باشند.

میرزا تقی خان فرزند آشپز مخصوص قائم مقام فراهانی بود و هیچ نسبتی با این طبقه ها نداشت. برای همین هم ناصرالدین شاه یگانه خواهر تنی خود را که تنها ١٦ سال داشت، به عقد امیرکبیر ٦٤ساله درآورد. قصه ازدواج امیرکبیر با عزت الدوله ملک زاده خانم یک روی خوش دارد و در پسِ خود، ماجرایی غم انگیز را نهفته است. امیرکبیر برای این که بتواند با خواهر ناصرالدین شاه ازدواج کند باید از همسر خود جدا می شد؛ جان جان خانم دختر شهبازخان، دختر عموی امیرکبیر بود که از او صاحب ٣ فرزند، یک پسر و دو دختر شد.

بنا به گفته دکتر پولاک، پزشک ویژه ناصرالدین شاه، امیر در زمان صدارت از این زن جدا شد. عزت الدوله در روز جمعه ٢٢ ربیع الاول ١٢٦٥ قمری با تشریفاتی جالب و باشکوه با هشت هزار تومان نقد اشرفی ناصرالدین شاهی ١٨ نخودی و یک جلد کلام الله مجید به رسم کابین به ازدواج امیر درآمد.

اکیدا اخطار می شود دیپلم قابلگی بگیرید!

موضوع طب در تاریخ ایران دست کم در دوره معاصر با دگرگونی هایی بسیار روبه رو شده است. آنچه از اسناد و مدارک تاریخی برمی آید، گذار از طب سنتی به پزشکی نوین در سده های ١٣ و ١٤هجری با کشاکش هایی همراه بوده است. حوزه زایمان و قابلگی، گوشه ای از گستره طبابت ایران است که از این دگرگونی ها برکنار نبوده است.

جعفر شهری در جلد سوم کتاب «طهران قدیم» در بخش زایمان، به گرفتاری هایی اشاره می کند که کمبود قابله ها و ماماها و نبود تشکیلات منظم در این زمینه برای زنان باردار پدید می آورده است «... تا آن که علایم زایش ظاهر شده دل و کمر زائو به درد آمده... نزدیکی وضع حمل را معین نماید که ماما برایش پیغام فرستاده تا اگر بی خبر درد (چارخشت [درد زائیدن])اش رسیده بود به احضارش بشتابند و اِشکال و دردسر وقتی بود که ماما سر زائوی دیگر رفته زائوهای پیش نوبت داشته باشد و فرستادگان معطل و مجبور به صبر زایاندن زائو، یا زائوهایش بشوند که (وامصیبتا) می گردید و جمله (خوب بود ترا عقب ماما بفرستند) برایشان صدق کرده، که گاهی بچه آمده زائو کنار نشسته هنوز آنها در آنجایی که بودند التماس به ماما می کردند.»

دولت در سال های پایانی دوره قاجار کوشید مسائل مربوط به حوزه زایمان و مامایی را به سامان درآورد. آنگونه که اسناد روایت می کنند، مدرسه قابلگی در سال ١٢٩٨ خورشیدی بنیان گذارده شد. در سال های بعد، دولت با صدور اعلان هایی در مطبوعات شرایط ورود به این مدرسه را به آگاهی داوطلبان می رساند. به عنوان نمونه در روزنامه اطلاعات به تاریخ ٢٧ شهریور ١٣٠٥ خورشیدی به یک آگهی برمی خوریم که رئیس کل صحیه شرایط داوطلبان مدرسه قابلگی را اعلام کرده است.

کوشش های دولت در زمینه ساماندهی امور قابلگی و مامایی به این جا منحصر نشد. نظام نامه مدرسه قابلگی در سال ١٣٠٧ به تصویب رسید. همزمان با این اقدامات که برای محدودکردن فعالیت های قابله های سنتی و تشویق دختران و زنان جوان برای فراگیری علوم مربوط به این حوزه انجام می گرفت، دولت همچنین برآن شده بود جلوی مداخله های ماماها را در امور تخصصی طب بگیرد. وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه با انتشار اطلاعیه ای در روزنامه ایران به تاریخ ٢٧مرداد ١٣٠٣خورشیدی، به قابله هایی که از حدود وظایف خود بیرون رفته بودند، اخطار داد «...کسانی که اجازه قابلگی دارند حق دخالت در عملیات جراحی نداشته در مواقع لزوم بایستی به اطبا و جراحان متخصص رجوع نمایند.»

ولوله ای در اهالی پشت بام

یک تصویر تاریخی گاه می تواند دنیایی پیش روی بیننده بگشاید. شبیه همین عکس که گردهمایی زنان یک روستا بر پشت بام را در جشن عروسی در گذشته نشان می دهد. این عکس ما را به دنیایی می برد که در آن زنان در دوره هایی از تاریخ ایران، ساکن منطقه پشت بام بوده اند.

کارلاسرنا، جهانگرد ایتالیایی دوره ناصرالدین شاه، در سفرنامه اش «مردم و دیدنی های ایران» در کنار اشاره به آتش بازی به عنوان یکی از تفریحات ایرانیان، از یک پدیده جالب مربوط به دنیای زنان پرده برمی دارد «شرقی ها از هر نوع تفریح چشم نواز لذت می برند، چنانکه برای ایرانیان هیچ تفریحی لذت بخش تر از آتش بازی نیست و هیچ حادثه ای شاد به حساب نمی آید مگر آن که با آتش بازی توام باشد.

در همه اعیاد و جشن ها ازجمله سه جشن بزرگ ملی - نوروز، تولد و یا جلوس شاه بر تخت سلطنت- و همچنین اعیاد مذهبی و جشن های خانوادگی، آتش بازی تفریحی الزامی است و همه مردم از زن و مرد و توانگر و بینوا و جوان و پیر در این تفریح شرکت می کنند. کثیر زنان چادری که در پشت بام ها برای تماشا گرد آمده اند، بیش از پیش منظره این پرده نقاشی شرقی را تکمیل می کند.» اشاره به عبارت «ساکنان منطقه پشت بام» درواقع توصیف وضعیتی است که زنان در گذشته به ویژه دوره قاجار با آن روبه رو بوده اند.

بسیاری از تفریحات زنان تا اواخر دوره قاجار به اندرونی خانه ها و مکان هایی مشخص همچون زیارت گاه ها، بازارها، روضه خوانی ها، تماشای تعزیه، حضور در طبیعت همزمان با برخی سنت های ایرانی همچون نوروز و سیزده به در محدود می شد. جنبش مشروطیت ایران در اواخر دوره قاجار بسیاری از ساختارهای کهن و البته کهنه سیاسی و اجتماعی ایران را بر هم زد. تکان های این حرکت بزرگ، دگرگونی هایی جدی در باورهای ایرانیان پدید آورد.

زنان ایرانی در زمره کسانی بودند که از این جنبش در حوزه های سیاسی و اجتماعی تاثیر پذیرفتند. مشروطیت و سپس آغاز جریان نوسازی اجتماعی در اواخر قاجار و پهلوی اول، دنیایی تازه را پیش روی زنان پستونشین گذاشت. زنانی که تفریح خود را به حمام رفتن و دورهمی های خاطره انگیز اما ملال آور، گشت وگذار در بازارها و تماشای شکوه و عظمت! لشکریان و کشوریان از بالای پشت بام های خانه ها منحصر می دانستند، با شرایطی تازه روبه رو شدند و تغییرات تازه در جهان، ولوله هایی در سرشان انداخت.

بنیانگذاری و اداره انجمن های سیاسی و اجتماعی و مدرسه های نوین؟ آن هم برای زنان و با حضور و مدیریت آنان؟ رفتن به سینما و حضور در کنسرت های موسیقی؟ دوچرخه سواری؟ رفتن به کافه و رستوران؟ زن ایرانی با باورهای متعلق به سده های پیش آیا می توانست چنین تغییری را دریابد؟ جامعه زنان هر چند در برابر این دگرگونی ها ایستاد اما «چینی نازک تنهایی» او سست تر از آن بود که در برابر دگرگونی های تازه ترک برندارد. زنان با این دگرگونی ها از اندرونی ها و پشت بام ها پایین آمدند و با روی باز به دنیای جدید وارد شدند.

مشاهده در وبسایت منبع