زلزله ۳/ ۷ ریشتری ای که شامگاه روز یکشنبه سراسر غرب کشور و چند شهر عراق و اقلیم کردستان را لرزاند در تاریخ بارها اتفاق افتاده است. جغرافیدانان قدیم دست کم متفق القول بوده اند که دو شهر بزرگ و متمدن «حلوان» و «دینور» در اثر زلزله کاملا ویران شده است.

زلزله ۳/ ۷ ریشتری ای که شامگاه روز یکشنبه سراسر غرب کشور و چند شهر عراق و اقلیم کردستان را لرزاند در تاریخ بارها اتفاق افتاده است. جغرافیدانان قدیم دست کم متفق القول بوده اند که دو شهر بزرگ و متمدن «حلوان» و «دینور» در اثر زلزله کاملا ویران شده است. حلوان نام یکی از شهرهای مهم دوره ساسانیان است که بنای آن را به قباد ساسانی نسبت می دهند. در واقع این شهر مرکز استانی به نام «شاذفیروز» بوده است که ۵ طسوج (کرانه) به «پیروز کواز» «جبال»، «صیمر»، «اربل» و «خانقین» را در برداشته است.

ویرانه های این شهر، در غرب قلمرو ساسانیان در حوالی شهرستان سرپل ذهاب امروزی قرار دارد. دهخدا حلوان را به معنای شیرینی و شیرین شدن چیزی آورده است. در واقع این نام اسمی پهلوی و صورت تغییر یافته آرمان، هالمان و هلوان است که به مرور زمان به صورت حلوان رایج شده است. جغرافی نویسان قدیمی، این شهر را در اقلیم چهارم و در آخرین حد جبال آورده اند.

حلوان چون یکی از ایستگاه های شاهراه معروف خراسان-تیسفون بود، اهمیت ویژه ای در تاریخ ایران دارد. علاوه بر موقعیت تجاری ممتاز، جایگاه نظامی و دینی آن نیز قابل توجه است، به گونه ای که این شهر یکی از پایگاه های نظامی و نقطه های مقاومت ساسانیان مقابل اعراب بود. به استناد اکتشافات باستان شناسی، حلوان مرکز زیست سه دین زرتشت، مسیح و یهود بوده است. مهاجرت عرب های مسلمان به این شهر در درازمدت باعث رونق تجاری بیشتر شهر شد. با گسترش اسلام در ایران، فریضه حج بر اهمیت شاهراه خراسان –بغداد دوچندان افزود.

حلوان تا زمان آل بویه (۴۴۸-۳۲۰ق) آن قدر بزرگ شد که جغرافی نویسانی مثل اصطخری، ابن حوقل و مقدسی آن را در شمار شهرهای بزرگ و آباد ذکر کرده اند. قرن هفتم همزمان با حمله مغول روند ویرانی شهر تسریع شد تا اینکه قزوینی در اواخر قرن هفتم و حمدالله مستوفی در میانه قرن هشتم آن را شهری متروک توصیف می کنند. ابن حوقل می نویسد: حلوان شهری است که روی کوه واقع شده و به عراق مشرف و در نقشه جزو آنجا نگاشته شده است. اما جیهانی از معدود جغرافی نویسانی است که حلوان را با توجه به اینکه در «حد اقلیم جبل» قرار دارد، علاوه بر عراق، در صورت نواحی جبال نیز ذکر کرده است و شاید یعقوبی تنها جغرافی نویسی باشد که این شهر را به صراحت در قلمرو جبال دانسته است. حلوان در مقام مقایسه با عراق، از نظر بارش باران و برف، پوشش گیاهی و حیوانی، تفاوت مشخص دارد.

برای تعیین محل دقیق شهر حلوان چند فرضیه ساده طرح شده است. فرضیه اول و شایع شهرستان سرپل ذهاب و فرضیه دوم دهستان زهاب امروزی را مشخص می کند. هر دو فرضیه ضعیف اما دربردارنده وجوهی از حقیقت است. در منابع، برای تعریف واحد جغرافیایی حلوان، کلماتی مثل استان، شهر، حوزه، منطقه، قصبه و ناحیه به طور متناوب به کار رفته است. وقتی حلوان به عنوان استان مطرح بود، شهرهایی مثل قصرشیرین و خانقین نیز در ردیف شهرهای آن محسوب می شدند ولی زمانی که حلوان به عنوان شهر یا قصبه مطرح می شد، مساحت جغرافیایی آن به مراتب کمتر بود؛ بنابراین با توجه به تناوب واحد جغرافیایی حلوان تعیین مرزها و حدود آن کاری سخت و البته غیرعلمی است.

اما با توجه به اشاره های منابع و یافته های باستان شناسی و ویرانه های به جا مانده می توان مرکز شهر حلوان را در اطراف پل این شهر، پل حلوان و بعدها پل ذهاب، تعیین کرد که از قضا آثار باستانی تاریخی مهم شهر در همان اطراف هستند. راز اینکه چرا حلوان به رغم ویرانی های طبیعی و غیرطبیعی زیاد، دوباره حیات خود را از سر گرفته، وجود رودخانه ها، سراب ها و چشمه های متعدد آن است. معنای کلمه زهاب- نام بخشی از منطقه حلوان -اشاره به این فراوانی دارد. ابن حوقل حلوان را شهری با آب ها و رودهای فراوان توصیف می کند و قزوینی به چشمه های گوگردی حلوان با خاصیت درمانی شان، اشاره دارد. اما مهم ترین منبع آبی شهر که از قضا به درستی نامش هم با شهر درهم آمیخته رودخانه الوند یا به عبارتی صحیح تر حلوان است.

بررسی جمعیتی، قومی و دینی شهر حلوان
آثار باستانی فراوان مثل نقش برجسته و کتیبه آنوبانی نی، نقش و کتیبه اشکانی، دکان داود و قلعه یزدگرد نشان از اهمیت شهر حلوان در تاریخ ایران باستان دارد. این شهر بر سرشاهراه اصلی خراسان- تیسفون قرار داشت و یکی از پایگاه های نظامی و اداری ایران بزرگ بود. حلوان در اوایل دوره ساسانیان، تجدید بنا شد و دروازه شرقی تیسفون، پایتخت ساسانیان بود. با توجه به این اهمیت می شود جمعیت قابل ملاحظه شهر را تصور کرد. در دوره اسلامی با مهاجرت قبایل عرب به این شهر جمعیت آن افزوده شد. خاندان جریر بن عبدالله بجلی و قعقاع بن عمرو در همان سال های اولیه ورود عرب ها به ایران، در حلوان ساکن شدند. توصیفی که جغرافی نویسان از شهر حلوان به دست می دهند ما را در تصور جمعیتی شهر یاری می رساند. ابن حوقل حلوان را نصف دینور می داند.

سوانح طبیعی، لشکرکشی های فاتحان و آشوب های داخلی چند عامل عمده برای توقف رشد جمعیتی شهر و در نهایت ویرانی آن بود. حداقل دو زلزله معروف در سال ۳۴۷ ق و ۵۴۴ ق در تاریخ این شهر ضبط شده است. بیماری هایی مثل وبا و طاعون زمانی جمعیت این شهر را به شدت تحت تاثیر خود قرار داده اند. ابراهیم ینال طغرل سلجوقی در سال ۴۳۷ ق برای سرکوب ابوالشوک امیر سلسله محلی بنوعنازی به حلوان لشکرکشی کرد و آنجا را به آتش کشید و ویران کرد. در سال ۴۴۰ق نیز دوباره سلجوقیان آنجا را مورد تاخت و تاز قرار دادند. سم اسب های مغولان، حلوان را نیز بی نصیب نگذاشت. لشکر جورماغون نوین سردار اوکتای قاآن، حلوان را غارت کرد. لشکر هلاکو نیز برای فتح بغداد از غارت و ویرانی حلوان ابایی نداشت. کار به آنجا رسید که قزوینی در اواخر قرن هفتم و حمدالله مستوفی در میانه قرن هشتم حلوان را شهری متروک توصیف می کنند.

مورخان تاریخ های اسلامی، هنگام ذکر فتوح و شورش های محلی، ساکنان حلوان را با عنوان «الاکراد» معرفی می کنند. اما کاربرد این کلمه در آن زمان، بیشتر از اینکه ناظر به مفهومی قومی باشد، واجد معنا و شیوه ای از زندگی –کوچ نشینی- است. اما به تدریج کاربرد این کلمه معنای قومی پیدا می کند تا اینکه در نیمه قرن ششم هجری، سلطان سنجر سلجوقی قسمت غربی ایالت جبال را کردستان نامید. علاوه بر پیروان دین زرتشت، که دین رسمی ساسانیان بود، پیروان ادیان مسیح و یهود نیز در حلوان حضور داشتند.

کریستینسن حلوان را به عنوان یکی از اسقف نشین های مسیحی معرفی می کند.مقدسی به محله یهودیان و کنیسه آنها در حلوان که از سنگ و گچ ساخته شده اشاره دارد. جالب است که مانی در اوایل دوره ساسانی نیز زمانی حلوان را به عنوان پایگاه خود انتخاب کرد. با ورود اسلام به این منطقه، بعد از چند قرن مقاومت دینی، عاقبت اکثریت این شهر دین اسلام را پذیرفتند. بعد از پذیرش اسلام تا زمان ویرانی حلوان مذهب غالب اهل سنت بود.

بررسی تاریخ حلوان
شهری به نام حلوان، به طور مشخص از زمان ساسانیان حیات خود را آغاز کرد. اما این شهر با اسامی دیگر از قبیل پادیر، حل، خل، اکارسالو، کالمانو، بلاشگرد، هالمان و چند اسم دیگر در دوره قبل از ساسانیان نیز معروف بوده است. بنای حلوان و در واقع تجدید بنای آن را به قباد ساسانی نسبت می دهند. حلوان در مسیر شاهراه اصلی ایران، خراسان- تیسفون قرار داشت و به نوعی دروازه شرقی پایتخت ساسانیان بود. رونق و شکوفایی اقتصادی شهر، نتیجه عبور کاروان های تجاری از آن بود. حلوان از صادرکننده های عمده محصولاتی از قبیل انجیر، انار، انگور، ریواس و توت بود. از آنجا که در این شهر، آتشگاه کلیسا و کنیسه در کنار هم زیست کرده اند می توان رونق دینی را هم برای حلوان تصور کرد. زمانی که فاتحان مسلمان از راه می رسند، شهر پایگاه نظامی یزدگرد سوم آخرین پادشاه ساسانی می شود. قلعه یزدگرد مرده ریگ آن دوران است. در فتوح البلدان آمده است که جریربن عبدالله بجلی با صلح حلوان را فتح و از کشتار پرهیز کرد.

اما به نظر می رسد واقعیت چیز دیگری باشد. به روایت طبری، خسرو شنوم آخرین والی ساسانی حلوان به همراه دهقان این شهر به نام زیبنی، در نبردی سخت از قعقاع بن عمرو شکست خوردند. زیبنی کشته شد و خسرو فرار کرد. بعد از تب و تاب حمله مسلمانان، حیات شهر از سرگرفته شد. دو سلسله محلی حسنویه و بنی عنازی در تاریخ حلوان اهمیت خاص دارند. این خاندان همزمان با آل بویه حکومت دارند. سلطه خوارزمشاهیان به حلوان متزلزل بود. لشکرکشی محمد خوارزمشاه به غرب خلافت اسلامی برای تصرف بغداد موفقیت آمیز نبود. لشکر جور ماغون سردار مغولی و سال ها بعد هلاکو، بنیان گذار ایلخانان، حلوان را شهری متروک ساخت. آخرین نفس های تمدنی شهر حلوان را لشکرکشی تیمور قطع کرد. به واقع سده هشتم قرن خاموشی حلوان است. تا اینکه در اوایل دوره صفویه در فاصله چند کیلومتری از ویرانه های حلوان شهر زهاب حیات خود را شروع کرد.

دینور، شهر آباد
در گذشته های دور دینور محل سکونت انسان ها و اقوام گوناگون بوده است، حتی نخستین سکونتگاه بشر حداقل در محدوده خاورمیانه در دینور است (تپه شیخی آباد در روستای کرتویج علیا دینور) ولی آنچه از منابع تاریخی معتبر آمده است که در گذشته و در دوران رونق دینور در این شهر اعراب و اکراد زندگی می کرده اند و از آنجا که دینور به عنوان یک شهر ارتباطی مطرح بوده از اقوام و قومیت های گوناگون در آن زندگی می کرده اند. چنان که در کتاب «حدود العالم من المشرق و المغرب» آمده: «دینور شهری است برابر وی (لمغان) بر کرانه رود نهاده و اندر وی جای بازرگانان است از همه خراسان و اندر وی بتخانه ها است و اندرین شهر بازرگانان مسلمانند مقیم و این شهر آباد است با نعمت.» شهر باستانی دینور در چهارم ه.ش در اثر زلزله تخریب شده است.

قصر شیرین، شهر مادها و هخامنشیان
قصر شیرین به زمان مادها برمی گردد و در دوره هخامنشیان راه تجاری بوده و به دروازه آسیا شهرت یافته است و نام آن منسوب است به شیرین زن مسیحی خسرو پرویز دوم که در زمان خود در این مکان قصری به نام او بنا کرده است. نام قدیمی قصرشیرین در نزد یونانیان آرمیتا ( AREMITA ) بوده است، بیشترین آثار تاریخی قصر شیرین مربوط به دوره ساسانیان است و آثار تاریخی آن عبارتند از: باغ شیرین، بقایای کاخ شیرین، چهار قاپی، نهر شاهگدار، حوش کوری، سرای شاه عباسی و …

ابودلف مسعر بن المهلهل الخزرجی در آغاز سده چهارم هجری قصرشیرین را به صورت شهری «دارای ساختمان های بلند و بزرگ» که «دید انسان از تعیین ارتفاع آن عاجز و فکر از پی بردن به آن قاصر است» توصیف کرده است. اما یعقوبی در سال ۲۸۷ هجری قمری از ویرانه های قصر یاد می کند و ابن اثیر از تخریب بیشتر آن در زلزله سال ۳۴۵ قمری خبر می دهد. با آغاز جنگ تحمیلی عراق علیه ایران در سال ۱۳۵۹ قصر شیرین نخستین شهر از ایران بود که به دست ارتش بعث عراق اشغال شد.

ارتش عراق با ورود به شهر به تخریب آن پرداخت، چنان که تمام ساختمان های شهر در مدت کوتاهی ویران شد و فقط یک ساختمان باقی ماند که به عنوان مقر نیروهای بعثی مورد استفاده قرار می گرفت. آثار تاریخی شهر نیز همگی تخریب شدند. پس از پایان جنگ در سال ۱۳۶۷ اهالی شهر مجددا به بازسازی آن پرداختند و شهر را از نو بنا کردند. این شهر هم اکنون گسترش یافته و به شهری بزرگ و جذاب تبدیل شده است. قصر شیرین از دیرباز به دلیل نخل های بلند و همچنین محصولات متنوع کشاورزی مورد توجه بوده است. این شهر همچنین از دیرباز مکانی برای همزیستی اقوام مختلف کرد و مذاهب مختلف بوده است.

مشاهده در وبسایت منبع