وقتی حرف از یک هنرپیشه می شود یا در «سطح جهانی» است یا «مبتذل»/یادداشتی از ناصر فکوهی درباره جامعه دو قطبی

ناصر فکوهی در اعتماد نوشت : تاکنون بارها بحث دو قطبی شدن جامعه ایران مطرح شده و از متخصصان درباره آن اظهار نظر خواسته شده است. دلیل، تا اندازه زیادی روشن است: به نظر می رسد ما ایرانیان، در زندگی روزمره و قضاوت هایی که باید بر اساس آنها به تصمیم گیری های مهمی برای زندگی مان ...

ناصر فکوهی در اعتماد نوشت : تاکنون بارها بحث دو قطبی شدن جامعه ایران مطرح شده و از متخصصان درباره آن اظهار نظر خواسته شده است. دلیل، تا اندازه زیادی روشن است: به نظر می رسد ما ایرانیان، در زندگی روزمره و قضاوت هایی که باید بر اساس آنها به تصمیم گیری های مهمی برای زندگی مان برسیم، اغلب به شدت دو قطبی فکر می کنیم: دو قطب سازش ناپذیر و متخاصم؛ اغلب شاهدیم افراد همه چیز را سیاه و سفید، صفر یا یک می بینند و قاطعانه نظر می دهند. برای نمونه: وقتی صحبت از روشنفکر یا استادی می شود یا «فرهیخته» است یا «بی سواد»؛ وقتی حرف از یک هنرپیشه یا ورزشکار می شود، یا در «سطح جهانی» است یا «مبتذل»؛ وقتی سخن از سیاست به میان می آید یا حاکمیت «اصلاح ناپذیر» گرفته می شود یا «آرمانی» و… همیشه نیز شاهد هستیم که اگر فرد یا گروهی بخواهد تا حدی ارزیابی های خود را به سوی تعدیل و سیاه و سفید را با هم دیدن ببرد یا حاضر نباشد کاملا به یکی از این دو قطب اعلام وفاداری بی قیدوشرط کند، از هر دو طرف زیر فشار، اتهام و دشنام و توهین فرصت طلبی و عدم قاطعیت و خیانت و انواع اتهامات دیگر قرار می گیرد. این وضعیت زمانی که به رویدادها و حوادث پرمناقشه تر اجتماعی می رسیم، مثلا در همین یکی دو سال اخیر در رابطه با مسائلی چون انتخابات ریاست جمهوری، بیلان دولت روحانی و واکنش لازم در برابر آن، موقعیت صداوسیما، نقش نهادهای دولتی و نهادهای مردمی، مساله تظاهرات، تاریخ معاصر و قضاوت ما نسبت به دوران پهلوی و در همین چند هفته حتی بحث شرکت یا عدم شرکت در افطاری این و آن مقام، وقتی به چنین رویدادهایی می رسیم، دو قطبی شدن نیز شدت می گیرد. البته همان گونه که گفتیم ظاهر قضیه آن است که «همه» این طور فکر و عمل می کنند. در حالی که یکی از فرض ها نیز می تواند این باشد که شدت فشار در «میانه میدان» و واکنشی و عاطفی بودن جامعه آنقدر زیاد و میزان عقلانیت آنقدر اندک است که کمتر کسی تاب می آورد دست به انتخاب میان دو قطب نزده و به یکی از آنها (بنا بر منافع ِعاطفی یا مقطعی اش) پناه نبرد. در این میان، نخستین پرسش این است: آیا چنین روندی خاص جامعه ما است یا امری عمومی به شمار می آید که جامعه ما تنها یکی از نمونه هایش را عرضه می کند. واقعیت آن است که هرچند می توان در گذشته های تاریخی ، در باورهای ایرانیان به ثنویت و دوپنداری و تقسیم همه چیز به خوب و بد در طول هزاران سال تاریخ شان، رگه های زیادی را که احتمالا این رفتار را تا حدی توجیه کند، پیدا کرد، اما این پدیده را باید جهانشمول دانست: واقعیتی که هم مطالعات نظری و هم تجربه عملی در سراسر جهان تاییدش کرده اند. پایه نظری این پدیده در همان بحثی است که انسان شناسان به آن نیاز به دوتایی کردن پدیده ها برای درک آنها نام داده اند و خود را در همه زبان ها نشان می دهد: جهان پیچیده است به همین دلیل به باور کلود لوی استروس، انسان ها به کمک زبان، آن را به واقعیت های دوتایی تقسیم می کنند: بالا و پایین، سفید و سیاه، زشت و زیبا، غمگین و شاد و… اما زبان در عین حال، به باور او امکان نقطه سومی را هم می دهد، یعنی امکان موقعیت دیگری مثل خاکستری- در رابطه سیاه و سفید- حال بر اساس این رابطه سه گانه (یا این مثلث ساختاری- معنایی) ما می توانیم درباره مسائل به صورت پیچیده تر و عمیق تری قضاوت کرده و تصمیم بگیریم و حتی از این بالاتر می توانیم در همین رویه جلو برویم و لایه های بیشتر و بیشتری را در نظر بگیریم تا به واقعیت کامل تری برسیم. پس دو قطبی کردن و دوگانه دیدن همه چیز امری است تقلیل دهنده برای درک یک جهان بسیار پیچیده که در آن نه دو موقعیت متضاد در برابرهم، بلکه هزاران هزار موقعیت در هم تنیده وجود دارند: رنگ های جهان، دو یا حتی ده یا بیست رنگ (تعداد کلماتی که برای رنگ ها داریم) نیست، بلکه میلیون ها رنگ داریم، پس ما با این ساده سازی و تقسیم رنگ ها به چند رنگ، صرفا می توانیم جهان را در شکلی ساده بفهمیم اما نمی توانیم آن را عمیقا درک کنیم. این روند، در آن واحد هم سبب ساده کردن، بنابراین تضعیف سطح فکر ما می شود و هم روندی ضروری است زیرا بدون آن نمی توانیم جهان را درک کنیم. اما دو سوال در اینجا پیش می آید: اول اینکه چه اشکالی دارد که این رویکرد دو قطبی را حفظ کنیم؟ و دوم اینکه اگر نیاز به تغییر این امر است چه باید بکنیم؟ پاسخ سوال نخست آن است که جهان یک پیچیدگی اولیه و همیشه یکسان ندارد، جوامع انسانی سطح بسیار بالایی از پیچیدگی را دارند که دایما بر این پیچیدگی افزوده می شود در شرایط امروز جهان و نزدیک و درگیر شدن هرچه بیشتر فرهنگ ها، زبان ها، موقعیت ها با یکدیگر چه میان کشورها و چه درون یک کشور و یک شهر، این پیچیدگی ها هر روز بیشتر می شوند. در این شرایط، تداوم به اندیشیدن با ابزارهای ساده سازی جهان و اصرار بر سیاه و سفید دیدن پدیده هایی که میلیون ها رنگ در خود دارند، در نهایت ما را دچار کوررنگی و در افتادن به قضاوت های نادرست و حتی رفتن به کجراهه تنش های سخت و خطر فروپاشی های اجتماعی می برند. اما پرسش دوم، اینکه هر چند این تقلیل گرایی جهانشمول است، اما شدت و ضعف آن در دوره های زمانی و در مکان های مختلف به شدت نابرابر است. از این رو، می توان و باید آن را مدیریت کرد. برای این کار، قدم اول شناخت دقیق و درونی کردن آن چیزی است که گفته شد، یعنی اینکه بپذیریم حقیقت برای همه یکسان نیست و بنا بر زاویه دید و موقعیت افراد و گروه ها می تواند تا اندازه ای متفاوت باشد. بنابراین باید تفسیرهای متعدد را در حد و اندازه ای پذیرفت. افزون بر این، باید توجه داشت که با تخریب اندیشه پیچیده، با تخریب کسانی که می خواهند عمیق تر ببینند و در نتیجه لزوما و در همه موارد حاضر نیستند پدیده ها را سیاه و سفید و کلیشه ای کنند، با اتهام فرصت طلب بودن به آنها (نه اینکه فرصت طلبی اصولا وجود نداشته باشد) ما میدان را عملا برای جزم اندیشی و تندروی برای آدم ها و افکاری خالی می کنیم که اصولا قابلیت درک پیچیدگی جهان را ندارند یا به سودشان نیست آنها را بپذیرند، اما جسارت پذیرش عدم درک خود را نیز ندارند و در نتیجه ممکن است کل جامعه را با خطر تخریب و ویرانی روبه رو کنند. این چیزی است که با رادیکالیسم ها و پوپولیسم ها از هر نوع آن امروز رودرروی مان قرار گرفته است.

مشاهده در وبسایت منبع